Lược xem: 6>>Tìm bệnh theo tên(nhập chữ cái đầu tiên tên bệnh bạn muốn tìm) ABCDEGHLMNOPQRSTUVXCần giám sát chặt chẽ dịch sốt phát ban Cùng với mục tiêu duy trì thành quả thanh toán bại liệt và loại trừ uốn ván sơ sinh (2005), Chương trình tiêm chủng mở rộng (TCMR) quốc gia - Viện vệ sinh dịch tễ Trung ương (VSDTTW) đang phấn đấu loại trừ bệnh sởi vào năm 2010. Nhưng ngay những ngày đầu năm 2005 xuất hiện dịch sốt phát ban nghi sởi ở một số địa phương trong cả nước
Cùng với mục tiêu duy trì thành quả thanh toán bại liệt và loại trừ uốn ván sơ sinh (2005), Chương trình tiêm chủng mở rộng (TCMR) quốc gia - Viện vệ sinh dịch tễ Trung ương (VSDTTW) đang phấn đấu loại trừ bệnh sởi vào năm 2010. Nhưng ngay những ngày đầu năm 2005 xuất hiện dịch sốt phát ban nghi sởi ở một số địa phương trong cả nước. Vậy thực chất của những vụ dịch này là gì? PV báo Sức khỏe & Đời sống đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Phạm Ngọc Đính, Phó Viện trưởng Viện VSDTTW, Chủ nhiệm Chương trình TCMR phía Bắc về vấn đề này.
PV: Xin Giáo sư cho biết dịch sốt phát ban nghi sởi xảy ra như thế nào ở một số địa phương miền núi phía Bắc? Thực trạng này phản ánh gì đến chất lượng TCMR nơi đây?
PGS.TS. Phạm Ngọc Đính: Ngay đầu năm 2005, dịch sốt phát ban nghi sởi xuất hiện ở hai tỉnh miền núi phía Bắc là Lai Châu và Lào Cai. Trong thời gian từ 4/1 - 11/2/2005, Lai Châu xảy ra dịch sốt phát nghi sởi ở 7 xã thuộc 2 huyện Sìn Hồ (199 ca) và Phong Thổ (175 ca). Trường hợp đầu tiên là bệnh nhân Giàng Tả Mẩy, nữ, 5 tuổi, tại Bản Vây, xã Huổi Lương, huyện Sìn Hồ, có biểu hiện bệnh ngày 4/1/2005. Sau đó dịch nhanh chóng lan rộng ở 10/23 bản xã Huổi Luồng và 4/10 bản xã Pa Tần (Sìn Hồ). Một học sinh trường dân tộc nội trú về thăm nhà ở Sìn Hồ trong lúc dịch đang xảy ra, khi trở lại trường đã mang mầm bệnh làm dịch lây lan nhanh trong số học sinh của trường, thuộc xã Ma Li Pho, huyện Phong Thổ. Trong dịp Tết Nguyên đán học sinh ở đây về quê ăn tết, đã làm dịch lây ra 5 xã của huyện Phong Thổ. Từ ngày 11/2/2005 đến nay Lai Châu không xuất hiện thêm ca mắc mới. Trong vụ dịch này có 2 trường hợp tử vong, đây là những trẻ dưới 1 tuổi, chưa đến độ tuổi tiêm phòng sởi.
Cũng trong thời gian này, tại huyện Tam Đường, cách Phong Thổ và Sìn Hồ khoảng 60km, một dịch sốt phát ban khác xảy ra tại xã Bình Lư và Bản Bo. Theo kết quả giám sát lâm sàng, đây là biểu hiện của dịch Rubella.
Tại Lào Cai, dịch sốt phát ban nghi sởi bắt đầu từ cuối tháng 12/2004, xảy ra chủ yếu ở huyện Bát Xát với 11/20 xã của huyện. Đã có 175 trường hợp mắc và không có tử vong. Qua kết quả xét nghiệm của Viện VSDTW và kết quả thăm khám lâm sàng cho thấy có 2 loại hình dịch tại huyện Bát Xát. Dịch sởi khu trú ở Ngải Thầu và A Mú Sung, trong khi dịch Rubella tập trung ở 9 xã còn lại.
Chúng tôi nhận định dịch sởi xảy ra ở Lai Châu và Lào Cai có tính chất địa phương. Dịch sởi xảy ra đồng thời với dịch Rubella. Đây là vụ dịch sởi xảy ra chủ yếu ở người lớn tuổi, những lứa tuổi này nằm ngoài đối tượng tiêm chủng trong nhiều năm. Khi dịch xảy ra ở người lớn, những trẻ chưa được tiêm chủng vacxin sởi dễ bị lây, khác với trước đây đa số trẻ mắc sởi là dưới 5 tuổi, điều này nói lên hiệu quả của tiêm bổ sung vacxin sởi năm 2002.
Chất lượng tiêm chủng ở các tỉnh miền núi còn rất nhiều hạn chế. Do điều kiện địa lý, sự phân bố dân cư; đời sống nhân dân thiếu thốn cả vật chất lẫn tinh thần; mạng lưới truyền thông cũng như lực lượng cán bộ y tế còn mỏng; kinh phí thực hiện cho công tác tiêm chủng từ ngân sách Nhà nước rất hạn hẹp, một số tỉnh không hỗ trợ thêm kinh phí hoặc điều chỉnh cắt giảm. Để vận chuyển vacxin đến các làng bản xa nhất phải mất vài ngày đường. Chương trình TCMR cấp tủ lạnh đến tuyến xã nhưng ở đó lại không có điện! Thực tế này cho thấy rất cần quan tâm và tăng cường chất lượng dịch vụ tiêm chủng tại những tỉnh miền núi khó khăn.
PV: Viện VSDTTW, Chương trình TCMR quốc gia đã có những biện pháp nào để giúp các địa phương dập dịch?
PGS.TS. Phạm Ngọc Đính:
Ngay khi dịch xảy ra, đoàn công tác của Chương trình TCMR - Viện VSDTTW và Viện y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới đã có mặt tại điểm có dịch. Tại đây, các chuyên gia dịch tễ và truyền nhiễm đã tìm hiểu nguyên nhân, quá trình phát triển dịch, đánh giá các biện pháp can thiệp, đồng thời đề xuất các biện pháp phòng dịch trong tương lai. Dự án TCMR, Viện VSDTTW đã có chỉ đạo và hỗ trợ kịp thời 125.000 liều vacxin sởi, 123.000 bơm kim tiêm các loại và hơn 150 triệu đồng cho 2 tỉnh chống dịch. Để phòng dịch lâu dài, Chương trình TCMR quốc gia, Viện VSDTTW sẽ tạo một số điều kiện về vật tư, trang thiết bị, dây chuyền lạnh, vacxin, bơm kim tiêm, kinh phí để Lai Châu tổ chức chiến dịch tiêm bổ sung vacxin sởi trong tháng 3/2005.
Viện VSDTTW và Chương trình TCMR đánh giá cao công tác dập dịch ở địa phương này, đặc biệt là tinh thần làm việc của các cán bộ y tế cơ sở trong suốt thời gian qua. Cho dù dịch xảy ra đúng dịp Tết Nguyên đán nhưng họ vẫn có mặt thường xuyên ở các điểm dịch. Trong tháng 1/2005, Lào Cai đã tiêm vacxin sởi cho 91.275 người từ 12 - 18 tuổi trên địa bàn toàn tỉnh, ngoài ra còn mở rộng tiêm cho những đối tượng đến 30 tuổi ở 6 xã của huyện Bát Xát. Lai Châu cũng đã triển khai chiến dịch tiêm vacxin sởi cho trên 8.000 đối tượng từ 1 – 15 tuổi tại các xã có dịch.
Thực tế các vụ dịch sởi ở Lào Cai, Lai Châu cho thấy việc phát hiện sớm ca bệnh, bao vây cách ly và đặc biệt khẩn trương tiêm phòng vacxin sởi cho vùng có dịch và vùng lân cận là biện pháp hiệu quả để ngăn chặn dịch lây lan.
PV: Giáo sư có nhận định gì trước các vụ dịch sốt phát ban hiện nay và đâu là biện pháp phòng chống dịch bệnh tốt nhất?
PGS.TS. Phạm Ngọc Đính:
Trong tình hình hiện nay, dịch sốt phát ban, trước hết là sởi và Rubella có nhiều khả năng xảy ra đồng thời. Đối với bệnh sởi, năm 2004 tỷ lệ mắc sởi trong cả nước giảm mạnh. Trong thời gian từ nay đến năm 2010, chúng ta phải chấp nhận một số điểm dịch nhỏ nổi lên ở những nơi có chất lượng tiêm chủng chưa cao, nhất là các tỉnh miền núi khó khăn. Đối với những địa phương này, Chương trình TCMR, Viện VSDTTW sẽ luôn giám sát bệnh chặt chẽ, sẵn sàng các biện pháp phòng chống dịch và tổ chức tiêm chủng bổ sung cho những vùng có dịch. Giống như tình hình ở một số nước, sau khi tổ chức chiến dịch tiêm vacxin sởi mũi 2 cho trẻ dưới 10 hoặc 14 tuổi, và khi tỷ lệ mắc sởi ở trẻ em xuống rất thấp, có thể xuất hiện các vụ dịch sởi ở người lớn tuổi và trẻ mới sinh chưa kịp tiêm chủng. Đây là điều Chương trình TCMR đã dự báo cho các tỉnh từ năm 2003.
Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện cả nước có 8 tỉnh xuất hiện dịch Rubella, làm hơn 1.000 người mắc bệnh. Viện VSDTTW đã có công văn cảnh báo tới trung tâm y tế dự phòng các tỉnh về tình hình này. 13 cụm dịch sốt phát ban nghi sởi năm 2004 làm 749 trường hợp nghi mắc, kết quả xét nghiệm không có trường hợp nào dương tính với sởi, trong khi hơn 300 mẫu xét nghiệm dương tính với Rubella. Hiện dịch đang tập trung chủ yếu ở thành phố Hồ Chí Minh, Bến Tre, Đồng Nai, đây là những nơi tập trung dân cư, các cụm công nghiệp và một số tỉnh miền núi trung du phía Bắc. Sau một thời gian dài vacxin sởi có mặt trong TCMR làm số mắc sởi giảm đi đáng kể. Do số mắc sởi giảm mạnh trong khi Rubella vẫn ở tình trạng thả nổi, làm cho tỷ trọng so sánh giữa hai bệnh này tăng lên. Sự tập trung những người trẻ tuổi chưa được miễn dịch với Rubella (khu công nghiệp, trại tân binh, chung cư, ký túc xá...) làm cho bệnh nhanh chóng lây lan. Dịch Rubella xuất hiện do những yếu tố xã hội chứ hoàn toàn không phải virut Rubella đã có sự biến đổi. Rubella là bệnh sốt phát ban lành tính, rất ít gây biến chứng viêm phổi, viêm não dẫn đến tử vong ở trẻ em. Tuy nhiên tác hại nhất của Rubella là đối với phụ nữ, nhất là phụ nữ có thai. Nếu phụ nữ mang thai mắc bệnh Rubella sẽ có nguy cơ ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi, gây sảy thai, đẻ non, dị tật bẩm sinh... Hiện nay chúng ta chưa sản xuất được vacxin phòng Rubella mà hoàn toàn nhập ngoại nên giá thành cao. Trong khi chúng ta chưa thể triển khai vacxin này vào Chương trình TCMR, cộng đồng cần chủ động ưu tiên tiêm phòng cho phụ nữ vị thành niên. Vacxin này có thời gian dự phòng dài nên những trẻ gái từ 10 tuổi cần được tiêm phòng. Khi có biểu hiện sốt, có phát ban cần được khám và khai báo sớm với cơ sở y tế để được dự phòng và cách ly kịp thời.
PV: Thưa Giáo sư, thực hiện mục tiêu loại trừ bệnh sởi vào năm 2010, Chương trình TCMR đang đứng trước những khó khăn gì và đâu là điều kiện quan trọng nhất để đạt được mục tiêu đề ra?
PGS.TS. Phạm Ngọc Đính:
Trên thế giới cho đến nay bệnh sởi vẫn là một trong những bệnh có tỷ lệ mắc và chết cao nhất ở trẻ em. Tại Việt Nam, virus sởi còn lưu hành, do vậy nguy cơ lây lan còn cao nếu tỷ lệ tiêm chủng cho trẻ dưới 1 tuổi và trẻ 6 tuổi (mũi 2) không được duy trì ở mức cao. Trong tương lai gần, có thể có sự lây lan bệnh sởi trong lứa tuổi lớn ở các trường trung học cơ sở và trung học phổ thông, nếu không có sự giám sát chặt chẽ. Các nước xung quanh tỷ lệ mắc sởi còn rất cao, đòi hỏi phải giám sát chặt chẽ các trường hợp sởi xâm nhập và có biện pháp đối phó. Hệ thống giám sát sởi nhìn chung hoạt động tốt nhưng chưa đồng đều ở các tỉnh, huyện. Việt Nam chưa sản xuất được vacxin sởi. Ngân sách Nhà nước đầu tư cho TCMR ngày càng tăng song chỉ mới đáp ứng khoảng 60% nhu cầu. Trong khi đó, để tiến tới mục tiêu loại trừ sởi, Việt Nam cần phải tiếp tục tiêm 2 mũi vacxin sởi cho trẻ em trong nhiều năm sau.
Trong thời gian qua, TCMR có mối quan hệ hợp tác với nhiều chính phủ và tổ chức quốc tế và đã nhận được sự viện trợ rất đáng nghi nhận. Nhưng để đạt được kết quả bền vững không thể trông đợi từ viện trợ. Trước rất nhiều khó khăn về kinh phí, nhân lực, Chương trình TCMR rất cần sự đầu tư nhiều hơn nữa, chi phí hằng năm phải tăng ít nhất 10%. Hoạt động TCMR phải thật sự đạt được xã hội hóa, TCMR không là việc riêng của ngành y tế. Chỉ khi đạt được tiêu chí này chúng ta mới huy động được nhiều nguồn lực khác nhau trong xã hội. Đối với cộng đồng, mặc dù tình hình sởi đã giảm đi rõ rệt nhưng các bậc cha mẹ tuyệt đối không được chủ quan, cần phải đưa trẻ đi tiêm đúng lịch tại các cơ sở y tế. Các dịch sốt phát ban khác, như Rubella, cũng cần được đặc biệt chú ý.
Cảm ơn Giáo sư đã dành cho báo cuộc trao đổi này.
Lê Thị Hảo (Thực hiện)
Tác giả: Lê Thị Hảo
Nguồn: Báo sức khỏe và đời sống số 793 - Thứ bảy 02/4/2005
